CCSS

ΚΥΠΡΟΣ: ΔΑΠΑΝΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΜΥΝΑ

(2026–2036)

Δημοσιονομικές Προκλήσεις, Στρατηγικές Επιλογές

και τα Όρια της Αποτρεπτικής Ισχύος

Επίκαιρη Μελέτη του Δρα Άριστου Αριστοτέλους,

Πρώην Βουλευτή,  Ειδικού σε Θέματα Άμυνας και Στρατηγικής,

Επικεφαλής του ΚΚΣΜ

 Εισαγωγή - Σκοπός

Σκοπός του παρόντος σημειώματος είναι η παρουσίαση των βασικών δημοσιονομικών δεδομένων που αφορούν τις αμυντικές δαπάνες της Κυπριακής Δημοκρατίας για τα έτη 2024–2026 και η ανάλυση των επιδράσεων τους στο μεσοπρόθεσμο και μακροπρόθεσμο αμυντικό σχεδιασμό για την περίοδο 2026–2036. Το κείμενο προσφέρεται ως τροφή για σκέψη και προβληματισμό.

 Η χρονική συγκυρία καθιστά την ανάλυση επιτακτική, λόγω της μεταβολής του ευρωπαϊκού αμυντικού περιβάλλοντος, της σταδιακής αποδέσμευσης της Κύπρου από ρωσικά οπλικά συστήματα και της επαναξιολόγησης των σχέσεων με τις ΗΠΑ.                                                                                          

 Η ανάλυση εστιάζεται κυρίως:

• στην αξιοποίηση του ευρωπαϊκού χρηματοδοτικού μηχανισμού SAFE,
• στη δυνατότητα πρόσβασης σε αμερικανικό στρατιωτικό υλικό κατόπιν άρσης του σχετικού εμπάργκο.
• στην ανάγκη αντικατάστασης του ρωσικού οπλισμού της Εθνικής Φρουράς,

Στόχος είναι η αποτύπωση των πραγματικών δημοσιονομικών περιθωρίων, των στρατηγικών διλημμάτων και των συνεπειών που αυτά επιφέρουν στην ικανότητα της Κυπριακής Δημοκρατίας να συγκροτήσει μια πιο αξιόπιστη και βιώσιμη αποτρεπτική ισχύ, ανάλογη του περιβάλλοντος απειλών που αντιμετωπίζει.

Τα στοιχεία προέρχονται από δημόσια προσβάσιμες επίσημες πηγές (Υπουργείο Οικονομικών, Ευρωπαϊκή Ένωση κ.λπ.) και υπόκεινται στην εύλογη επιφύλαξη ως προς την ακρίβεια που μπορεί να έχει μια μακροχρόνια πρόβλεψη και μακρόπνοος σχεδιασμός.

Τα ανωτέρω εξετάζονται ως αλληλένδετα στοιχεία ενός ενιαίου στρατηγικού και δημοσιονομικού προβλήματος και όχι ως αυτόνομες λύσεις.

Ορισμοί και Διαχωρισμός Δαπανών

Καταρχάς για λόγους σαφήνειας, είναι αναγκαίος ο διαχωρισμός μεταξύ:

Συνολικών Αμυντικών Δαπανών: περιλαμβάνουν μισθοδοσία, λειτουργικά έξοδα, υποδομές, διοίκηση και άμυνα. Στους Προϋπολογισμούς περιλαμβάνει τα εξής:  Διοίκηση ΥΠΑΜ, Κυπριακός Στρατός, Εθνική Φρουρά και Αμυντική Θωράκιση.

• Δαπανών Αμυντικής Θωράκισης (Εξοπλισμών): αφορούν αποκλειστικά την προμήθεια, αναβάθμιση και υποστήριξη οπλικών συστημάτων και αποτελεί μέρος των Συνολικών Αμυντικών Δαπανών.

Ο ευρωπαϊκός στόχος του 2% του ΑΕΠ, που η νέα διακυβέρνηση στην Κύπρο είχε δηλώσει από την έναρξη της ότι προσβλέπει να επιτύχει, αφορά το σύνολο των αμυντικών δαπανών και όχι μόνο τις εξοπλιστικές δαπάνες, διάκριση που συχνά συγχέεται στο δημόσιο διάλογο, ακόμη και σε επίσημες τοποθετήσεις, δημιουργώντας στρεβλή εικόνα επάρκειας.

Συνολικές Αμυντικές Δαπάνες και Διεθνείς Συγκρίσεις

Οι συνολικές αμυντικές δαπάνες για το 2026 εκτιμώνται σε €624 εκ., ή 1,65% του ΑΕΠ (βάση προβλεπόμενου ΑΕΠ: €37,8 δισ.). To 2020 oι αμυντικές δαπάνες ήταν αρκετά λιγότερες αλλά πολύ μεγαλύτερες ως ποσοστό του ΑΕΠ (2%). Το ίδιο ισχύει και για τη σύγκριση του 2020 με τα επόμενα χρόνια έως το 2025 όπου το ποσοστό επί του ΑΕΠ  παρουσιάζεται καθηλωμένο γύρω στο 1,5%. 

Το ποσοστό αυτό υπολείπεται:

·       του κυβερνητικού στόχου (2%),

·       του ευρωπαϊκού μέσου όρου (1,74% το 2024) και του σχεδόν 2% στην ΕΕ το 2025, το οποίο οι γραφειοκράτες της Ένωσης προσδοκούν να αυξηθεί πέραν του 3% ή και 5%., έχοντας ως σημείο αναφοράς θέσεις στο ΝΑΤΟ στο θέμα αυτό.

·       Υπολείπεται επίσης του ποσοστού κρατών με σαφώς μικρότερες απειλές ασφαλείας, όπως Βόρεια Μακεδονία (2,25%), Ολλανδία και η Νορβηγία αμφότερες 1,94%,

  διατηρώντας ελλειμματικές ικανότητες αποτροπής.

 Συνολικά, η εικόνα καταδεικνύει ότι η Κύπρος δαπανά λιγότερα όχι μόνο από ό,τι απαιτεί το περιβάλλον απειλών της, αλλά και λιγότερο από κράτη με σαφώς ηπιότερες στρατηγικές προκλήσεις.

 Εξέλιξη Δαπανών Αμυντικής Θωράκισης (2024–2026)

Οι δαπάνες αμυντικής θωράκισης παρουσιάζουν σαφή καθοδική πορεία:

• 2024: €181 εκ. (0,50% ΑΕΠ)
• 2025: €179 εκ. (0,48% ΑΕΠ)
• 2026: €176 εκ. (0,46% ΑΕΠ)

Η εξέλιξη αυτή δημιουργεί διαρθρωτικό κενό μεταξύ επιχειρησιακών απαιτήσεων και διαθέσιμων πόρων, ιδίως υπό συνθήκες παρατεταμένης κατοχής και περιφερειακής αστάθειας.

Η τάση αυτή δεν συνιστά απλώς δημοσιονομικό ζήτημα, αλλά μεταφράζεται σε σταδιακή απομείωση επιχειρησιακών επιλογών και χρονική καθυστέρηση στην ανανέωση κρίσιμων δυνατοτήτων. 

Χρηματοδότηση μέσω του Μηχανισμού SAFE

Με βάση τις σχετικές αποφάσεις της ΕΕ,  η Κύπρος δύναται να αντλήσει έως €1.81 δισ. την περίοδο 2026–2030 μέσω του μηχανισμού SAFE (δηλαδή κατά μέσο όρο περίπου €362 εκ. ετησίως). Μετά την παρακράτηση 15% για την εγχώρια αμυντική βιομηχανία, το καθαρό ποσό διαμορφώνεται €306 εκ. ετησίως.

 Υποδεικνύεται ότι:

·       Εάν στο ποσό αυτό των €306 εκ. προστεθούν και τα €176 εκ. που κατά μέσο όρο διατίθενται για την αμυντική θωράκιση  την τελευταία πενταετία, το συνολικό κονδύλι για εξοπλισμούς ανέρχεται στα €482 εκ. κατ’ έτος  ή στα €2.4 δισ. έως το 2030.

·       Εάν στο ποσό αυτό προστεθούν και τα υπολογιζόμενα  κατ΄ έτος €379 εκ. των υπολοίπων αμυντικών δαπανών (€1.81 δισ. έως το 2030), τότε

το σύνολο των πόρων που θα διατεθούν στον τομέα της άμυνας πιθανολογούνται να είναι της τάξης των €4.2 δισ.

Σημειώνεται ότι παρά την αύξηση που δύναται να επιφέρει το SAFE τους πόρους για την άμυνα, ωστόσο ούτε το  επίπεδο αυτό επαρκεί για ουσιαστική σύγκλιση με το 2% του ΑΕΠ σε συνολικές αμυντικές δαπάνες, πόσο μάλλον να ανταποκριθεί σε υψηλότερα επίπεδα δαπανών και ικανοτήτων.

Πρέπει να γίνει κατανοητό ότι ακόμη και αν τα κονδύλια SAFE εγγραφούν λογιστικά στην άμυνα, δεν δημιουργούν μόνιμη δημοσιονομική βάση. Το SAFE είναι απλά ένα προσωρινό χρηματοδοτικό εργαλείο και όχι διαρθρωτική απάντηση στο πρόβλημα της κυπριακής άμυνας. Ο μηχανισμός SAFE βελτιώνει τη ρευστότητα, αλλά δεν συνιστά στρατηγική λύση.

Ούτε και σημαίνει αυτόματα πως ό,τι εξοπλισμό ή έργα προτείνει η Κυπριακή Δημοκρατία μέσω της χρηματοδότησης του SAFE θα εγκριθούν, εάν δεν θεωρηθούν ότι εξυπηρετούν τους σκοπούς της ΕΕ.Εννοείται δηλαδή ότιχωρίς επιπλέον εθνική χρηματοδότηση και αναζήτηση και άλλων πηγών προμηθειών, το SAFE δεν αλλάζει το ισοζύγιο ισχύος.

Πρόσβαση σε Αμερικανικό Στρατιωτικό Υλικό

Το Προεδρικό Διάταγμα των ΗΠΑ δημιουργεί δυνατότητα πρόσβασης της Κύπρου σε μεταχειρισμένο ή αποσυρθέν στρατιωτικό υλικό με χαμηλό κόστος ή μέσω δωρεών. Η δυνατότητα αυτή ενισχύει τις επιλογές προμηθειών, χωρίς να αναιρεί την ανάγκη αυστηρού επιχειρησιακού σχεδιασμού και συνοχής μεταξύ εξοπλισμών, στρατιωτικού δόγματος και εθνικής στρατηγικής.

 Αυτό δεν σημαίνει ότι η Κυπριακή Δημοκρατία θα είχε απεριόριστες επιλογές στο είδους του αμερικανικού οπλισμού, που θα ήθελε να αποκτήσει. Η πρόσβαση της σε στρατιωτικό υλικό των ΗΠΑ σίγουρα θα υπόκεινται σε πολιτικούς περιορισμούς, καθώς η Ουάσιγκτον δεν θα επιδιώξει ανατροπή ισορροπιών που θα προκαλούσα ευθεία κρίση με την Άγκυρα. Η Ουάσιγκτον θα απέφευγε την παραχώρηση τέτοιων μέσων στην Κύπρο που θα προκαλούσαν την έντονη δυσαρέσκεια της Άγκυρα.

 Αντικατάσταση Ρωσικού Οπλισμού

Η πλήρης αντικατάσταση του ρωσικού οπλισμού είναι ένα σοβαρό και δύσκολο πρόβλημα. Πρώτο, η εξασφάλιση εφάμιλλων ή και καλύτερων δυτικών μέσων θα αντιμετωπίσει περιορισμούς για αυτού του είδους τους εξοπλισμούς, από ορισμένους προμηθευτές, συμμαχικές χώρες της Τουρκίας, όπως  π.χ. Γερμανία ή και ΗΠΑ, για να μη διασαλεύσουν τις σχέσεις τους με την Άγκυρα. Δεύτερο και ακόμη πιο σημαντικό, εκτιμάται ότι το έργο αυτό δύναται να αυξήσει το συνολικό κόστος άνω των €7 – 8 δισ. ίσως και πέραν των €9 δισ. ανάλογα με το βάθος και τον ρυθμό αντικατάστασης.

 Η διεργασία αυτή συνεπάγεται δημοσιονομικές προκλήσεις όπως:

• δημοσιονομικής εκτροπής,
• ασυνέπειες στον επιχειρησιακό σχεδιασμό,
• αύξηση του κόστους κύκλου ζωής των νέων συστημάτων

και αποτελεί τον κρισιμότερο στρατηγικό και δημοσιονομικό κίνδυνο της περιόδου. Και ασφαλώς το κόστος δεν είναι ούτε μόνο δημοσιονομικό αλλά και στρατηγικό, καθώς ενδέχεται να δημιουργήσει συμβατικά κενά.

 Αποτρεπτική Στρατηγική και Στρατιωτικό Δόγμα της Κύπρου

Είναι αντιληπτό ότι η Κυπριακή Δημοκρατία δεν μπορεί να βασίσει την ασφάλειά της στην επιδίωξη επίτευξης ισοδυναμίας δυνάμεων με τον αντίπαλο της. Αυτό είναι εξωπραγματικό. Η ενδεδειγμένη λοιπόν αποτρεπτική στρατηγική είναι η στρατηγική άρνησης και κόστους, με στόχο τη δυνατότητα ακύρωση του ενδεχομένου ταχείας επιβολής τετελεσμένων και την αύξηση του επιχειρησιακού και πολιτικού κόστους για τον αντίπαλο.

 Το συνακόλουθο στρατιωτικό δόγμα είναι αμυντικό, δικτυοκεντρικό και ανθεκτικό, με έμφαση:

• στην αεράμυνα και την επιτήρηση,
• στην άρνηση πρόσβασης από αέρα και θάλασσα,
• στη διασπορά, την επιβίωση και τη διατήρηση διοίκησης.

Τα στοιχεία αυτά θα καθορίσουν και τα εξοπλιστικά προγράμματα και τον εν γένει πολιτικό και στρατιωτικό προγραμματισμό στον αμυντικό τομέα. Το δε δόγμα προϋποθέτει ποιότητα, διασύνδεση και ανθεκτικότητα, όχι στρατιωτική υπεροχή.

Στα ανωτέρω  όπως και σενάρια που ακολουθούν, δεν συνυπολογίζεται η ελληνική στρατιωτική εμπλοκή, στο πλαίσιο της επεκταθείσας αποτρεπτικής της στρατηγικής, για στρατιωτική κάλυψη της Κυπριακής Δημοκρατίας. Η σύζευξη αυτή εφόσον είναι αξιόπιστη και πειστική, αυξάνει το τίμημα τυχόν νέας επιδρομικής ενέργειας της Τουρκίας – χωρίς επιπρόσθετο κόστος ή δαπάνες για τη Λευκωσία. Σαφώς η ελληνική εμπλοκή δεν αποτελεί υποκατάστατο της κυπριακής άμυνας, αλλά πολλαπλασιαστή αποτρεπτικών δυνατοτήτων.

Το στρατηγικό Δίλημμα της Περιόδου 2026 - 2036

Ενδεικτικά Εναλλακτικά Σενάρια 2026–2036 και Ένταξή τους στην Εθνική Στρατηγική

Τα Σενάρια Α, Β και Γ πιο κάτω δεν αποτελούν διαφορετικές στρατηγικές, αλλά διαφορετικούς βαθμούς προοδευτικής εφαρμογής του ίδιου αποτρεπτικού δόγματος, ανάλογα με τα οικονομικά του κράτους και τη δημοσιονομική και πολιτική βούληση:

• Σενάριο Α: Ελάχιστη εφαρμογή ( 1,5% - 1,70% του ΑΕΠ): βασική επιβίωση - συντήρηση, αυξημένο στρατηγικό ρίσκο. Κόστος €6 – 6.5 δισ.
• Σενάριο Β: Ισορροπημένη εφαρμογή (2% του ΑΕΠ), πιο αξιόπιστοι αποτρεπτικά, ικανοποιητικά ελεγχόμενα δημόσια οικονομικά. Κόστος €7 – 8 δισ.
• Σενάριο Γ: Επιταχυνόμενη εφαρμογή ( πέραν του 2% του ΑΕΠ) ταχεία ενίσχυση στρατιωτικών ικανοτήτων,  με αυξημένο δημοσιονομικό κίνδυνο και πίεση ανακατανομής πόρων σε βάρος άλλων τομέων κρατικών δαπανών, π.χ. Υγεία, Παιδεία και Κοινωνικές Παροχές. Κόστος πέραν των €8 – 9 δισ.

Το Σενάριο Β φαίνεται μάλλον πιο προσιτό και το δημοσιονομικό ρίσκο προφανώς ελεγχόμενο.  Ωστόσο η επιλογή είναι καθαρά υπόθεση πολιτικής απόφασης και αξιολόγησης της κρισιμότητας των απειλών και κινδύνων σε συνάρτηση με τους διαθέσιμους πόρους και τις  προτεραιότητες του κράτους και τις απαιτήσεις σε άλλες ανταγωνιστικές χρήσεις.  Εξάλλου σε άλλες περιόδους της δεκαετίας του ’90  οι δαπάνες για την άμυνα είχαν υπερβεί και του 5% του ΑΕΠ

 Συγκριτική Αναφορά με Χώρες Μικρού Μεγέθους

Η εμπειρία μικρών κρατών με αυξημένες απειλές ασφαλείας δείχνει ότι η αποτροπή δεν εξαρτάται από το μέγεθος των ενόπλων δυνάμεων, αλλά από τη σαφή στρατηγική επιλογή και τη σταθερή δημοσιονομική δέσμευση. Χώρες όπως οι Βαλτικές Δημοκρατίες, με συγκρίσιμο ή μικρότερο οικονομικό μέγεθος από την Κύπρο, διατηρούν αμυντικές δαπάνες άνω του 2% του ΑΕΠ, επενδύοντας συστηματικά σε αντιαεροπορική άμυνα, επιτήρηση και δικτυοκεντρικές ικανότητες. Η σύγκριση αναδεικνύει ότι το κρίσιμο ζητούμενο για την Κύπρο δεν είναι η ποσοτική σύγκλιση ή η αντιγραφή ξένων μοντέλων, αλλά η έγκαιρη επιλογή ενός ρεαλιστικού αποτρεπτικού προτύπου, υποστηριζόμενου από σταθερή χρηματοδότηση και μακρόπνοο εθνικό σχεδιασμό.

 Συμπεράσματα – Κεντρικές Διαπιστώσεις

• Η Κύπρος βρίσκεται σε ζώνη στρατηγικής υποχρηματοδότησης.
• Χωρίς εθνική χρηματοδότηση και αντιμετώπιση των τυχόν περιορισμών στις προμήθειες οπλικών μέσων,  ο στόχος της επίτευξης αυξημένων αμυντικών δυνατοτήτων παραμένει δύσκολος.
• Το πραγματικό δίλημμα δεν είναι ποσοτικό αλλά ποιοτικό: τι είδους άμυνα χρηματοδοτείται.
• Η συμβολή της Ελλάδας στην άμυνα της Κύπρου αυξάνει το αποτρεπτικό κόστος που προβάλλουν οι κυπριακές Ένοπλες Δυνάμεις, ενεργώντας ως πολλαπλασιαστής ισχύος, χωρίς πρόσθετες δαπάνες για τη Λευκωσία.
• Χωρίς ρητή επιλογή σεναρίου, η χώρα οδεύει προς τον δυσμενέστερο συνδυασμό κόστους και αποτελέσματος.
• Η αποτροπή δεν εξαρτάται από τον όγκο των εξοπλισμών αλλά από τη συνοχή, τη δικτύωση, την ανθεκτικότητα και την αποτελεσματικότητα του.
• Χωρίς σαφή στρατηγική επιλογή και σταθερή δημοσιονομική δέσμευση, η αποτροπή παραμένει μειωμένης αξιοπιστίας, όπως καταδεικνύει η εμπειρία συγκρίσιμων μικρών κρατών.
• Απαιτείται δεκαετής δημοσιονομικός και επιχειρησιακός σχεδιασμός, στη βάση μιας προσεκτικά μελετημένης, προσχεδιασμένης συνεκτικής και συναινετικής εθνικής στρατηγικής με σαφή πολιτική ευθύνη.
• Σε τελική ανάλυση το κεντρικό ερώτημα δεν είναι αν η Κύπρος χρειάζεται ισχυρή άμυνα, αλλά ποια άμυνα μπορεί να αντέξει η οικονομία και ποια οικονομία μπορεί να αντέξει την απουσία αξιόπιστης αποτροπής.
• Η μη λήψη απόφασης συνιστά και αυτή απόφαση, με προβλέψιμο στρατηγικό κόστος.

17/12/2025